Tante Betjes
Ongeoorloofde samentrekkingen
Foutief beknopte bijzinnen
Elliptische zinnen
Getal van de persoonsvorm
Tante Betjes
Het is niet moeilijk in het Nederlands een zogenaamde Tante Betje te produceren. Tante Betjes zijn zinnen waarin het onderwerp ten onrechte na de persoonsvorm wordt geplaatst. De naam is afkomstig van taalcriticus Charivarius, die de fout veelvuldig aantrof in de brieven van zijn tante Betje (Schrijfwijzer). De fout ontstaat in twee nevenschikkende zinnen die worden verbonden met de voegwoorden en, maar of want. Beide zinnen aan weerszijden van het voegwoord zijn hoofdzinnen en horen dus de volgorde onderwerp-persoonsvorm te hebben. Een Tante Betje ontstaat wanneer er in de eerste hoofdzin een bepaling wordt toegevoegd, waardoor er inversie van onderwerp en persoonsvorm plaatsvindt.
Voorbeelden
1. Morgen hebben we vrij en gaan we een dagje uit.
2. *Morgen hebben we vrij en gaan we nu alvast plannen maken.
3. *Morgen hebben we vrij en gaan nu alvast plannen maken.
4. Morgen hebben we vrij en we gaan nu alvast plannen maken.
Zin 1 is juist. Morgen slaat hier zowel op het gedeelte voor en als op het gedeelte erna. Dit is een geoorloofde samentrekking van Morgen hebben we vrij en (morgen) gaan we een dagje uit. De zinnen 2 en 3 zijn Tante Betjes. In zin 2 kan het gedeelte na het voegwoord niet terugslaan op Morgen. Na en begint dus een nieuwe hoofdzin, waarbij onderwerp vóór persoonsvorm hoort te staan. In zin 3 is het onderwerp zelfs ten onrechte weggelaten; deze ongrammaticale zin is een combinatie van Tante Betje en ongeoorloofde samentrekking. Zin 4 laat zien hoe een Tante Betje is te vermijden: na en, maar en want eerst het onderwerp noemen.
Ongeoorloofde samentrekkingen
Een ongeoorloofde samentrekking is verwant aan een Tante Betje. In een ongeoorloofde samentrekking worden zinsdelen – meestal het onderwerp of lijdend voorwerp – ten onrechte weggelaten. Dat kan gebeuren doordat er inversie heeft plaatsgevonden in de eerste hoofdzin (zie zinnen 5 en 6). Een samentrekking is tevens niet geoorloofd wanneer het weggelaten zinsdeel in het eerste deel een andere functie heeft dan in het tweede deel (Schrijfwijzer).
Voorbeelden
5. We hebben vrij en gaan een dagje uit.
6. *Morgen hebben we vrij en gaan een dagje uit.
7. *Deze maatregel is voor boeren zeer nadelig, maar zullen we accepteren.
8. *Dit gedicht heb ik van een vriend gekregen en heeft me zeer ontroerd.
9. *De lezer bevalt dit niet en raakt geïrriteerd.
10. *Na geweldplegingen in het museum is hij door de politie opgepakt en voor een jaar de toegang ontzegd.
11. *Hij heeft een prachtige baan, maar er ook jaren voor moeten werken.
Zin 5 is correct. Daarin vindt een geoorloofde samentrekking plaats van We hebben vrij en (we) gaan een dagje uit. In beide hoofdzinnen heeft we bovendien dezelfde functie: onderwerp. In zin 6 heeft inversie plaatsgevonden. Samentrekking leidt hier tot een ongrammaticaal tweede deel: Morgen … gaan een dagje uit. Daarom dient het onderwerp in het tweede deel te worden herhaald. Zin 7 is eveneens ongrammaticaal, doordat Deze maatregel in het eerste deel onderwerp is en in het tweede deel lijdend voorwerp van zullen we accepteren. In zin 8 is sprake van het tegenovergestelde: Dit gedicht is daar in het eerste deel lijdend voorwerp en in het tweede deel onderwerp. In de zinnen 9 en 10 vinden er foutieve samentrekkingen plaats van meewerkend voorwerp en onderwerp. In zin 11 is heeft in het eerste deel een zelfstandig werkwoord, maar in het tweede deel – waar het is weggelaten – fungeert het als hulpwerkwoord bij moeten werken.
Foutief beknopte bijzinnen
In een beknopte bijzin kunnen onderwerp en voegwoord worden weggelaten en verandert het gezegde in een infinitief:
Voorbeelden
1. Nadat hij de voorbeelden had gelezen, begreep hij het.
2. Na deze voorbeelden te hebben gelezen, begreep hij het.
In een foutief beknopte bijzin wijst het weggelaten onderwerp niet vooruit naar het onderwerp in de hoofdzin (Schrijfwijzer).
Voorbeelden
1. *Geïrriteerd door de fouten wordt een tekst maar al te snel weggelegd.
2. *Bij het strand aangekomen, bleek de wind toch te hard te waaien.
3. *Na tien minuten in de oven te hebben gestaan, kreeg de klant een heerlijke maaltijd.
4. *Net teruggekomen van een vakantie in Zwitserland nam de Heer tot zich Jan van Zanten.
In deze zinnen is de tekst geïrriteerd, is de wind bij het strand aangekomen, heeft de klant in de oven moeten plaatsnemen alvorens een heerlijke maaltijd voorgeschoteld te krijgen, en is Onze Lieve Heer eerst bijgekomen van de werkdruk voordat hij weer een sterveling tot zich nam.
Een aanverwante - en tegenwoordig steeds populairdere - fout komt voor in constructies met Naast… (in de betekenis van los van, afgezien van).
Voorbeelden
1. *Naast de tijdwinst waren we ons ervan bewust dat dit product onze klanten kostenbesparingen zou opleveren.
2. We waren ons ervan bewust dat dit product behalve tijdwinst ook kostenbesparingen zou opleveren.
3. We wisten dat dit product voor onze klanten niet alleen tijdwinst, maar ook kostenbesparingen zou opleveren.
In zin 1 lijkt het alsof het lichtje uiteindelijk ging branden toen de sprekers zich naast de tijdwinst bevonden – in plaats van naast de koffiemachine. De zinnen 2 en 3 laten mogelijkheden zien om deze fout te vermijden.
Elliptische zinnen
In elliptische zinnen worden woorden weggelaten die de lezer er gemakkelijk bij kan denken. Voor de mate van ongrammaticaliteit bevinden we ons hier op een glijdende schaal. Hieronder enkele voorbeelden die volgens Schrijfwijzer op het randje zijn:
1. (Het verslag van) Dit onderzoek is heel leesbaar.
2. De brief (waarin stond) dat hij was ontslagen, is nooit aangekomen.
3. Ondanks (het feit) dat alle fouten zijn verholpen, blijft het een slechte tekst.
4. Alle drie brieven gaan over (de vraag) wanneer je de kaart moet inleveren.
Ondanks het feit dat Schrijfwijzer coulance betoont tegenover deze voorbeelden, is het raadzaam dit soort beknopt taalgebruik te vermijden.
Een groeiend verschijnsel in het Nederlands taalgebruik is het ongeoorloofd weglaten van complete zinsdelen. Vooral het weglaten van een voorzetselvoorwerp met er- in bijzinconstructies met dat is sterk in opmars, niet alleen in spreektaal, maar steeds vaker ook in schrijftaal. Vergelijkbaar hiermee is het weglaten van het feit of het.
Voorbeelden
1 .*We moeten zorgen dat… > We moeten ervoor zorgen dat…
2. *Dat heeft te maken dat… > Dat heeft ermee te maken dat…
3. *Ik ben overtuigd dat… > Ik ben ervan overtuigd dat…
4. *Dat ligt aan dat… > Dat ligt aan het feit dat…
5. *Ik ben met je eens dat… > Ik ben het met je eens dat…
We kunnen tevens vraagtekens zetten bij zinnen waarin vragende voornaamwoorden de rol van voorzetselvoorwerp vervullen, zoals in de eerste zin van onderstaande voorbeelden. Soms wordt zelfs het voorzetsel weggelaten, zoals in zin 2. In de derde zin staat de correcte manier van oplossen.
Voorbeelden
1. Wij verwonderen ons over hoe dit probleem wordt opgelost.
2. Wij verwonderen ons hoe dit probleem wordt opgelost.
3. Wij verwonderen ons over de manier waarop dit probleem wordt opgelost.
Getal van de persoonsvorm
Onderwerpen bestaande uit twee of meer leden die elk een verschillende persoonsvorm vereisen, veroorzaken grote problemen in het Nederlands. In de ANS lezen we dat de persoonsvorm zich in zulke gevallen bij voorkeur aanpast aan het dichtstbijzijnde lid.
Voorbeelden
1. Jij of wij zullen voor dat kind moeten zorgen.
2. Een of meer personen nemen de ruimte in beslag.
Maar dat blijft wringen. Gelukkig is dit soort zinnen meestal heel eenvoudig te herformuleren.
Zowel… als
In de constructie Zowel… als heeft de persoonsvorm enkelvoud. Dat wordt duidelijk door de volgende voorbeelden:
1. Zowel Piet als Jan gaat naar school.
2. Piet, zowel als Jan, gaat naar school.
Maar als er nog een toevoeging in het meervoud volgt, dan wordt de persoonsvorm ook meervoud:
3. Omdat zowel mijn moeder als ik liefhebbers van klassieke muziek zijn, gaan we geregeld samen naar een concert.
Een aantal aannemers heeft/hebben
De persoonsvorm richt zich altijd naar de kern van het onderwerp (Onze Taal). Dat is in dit geval een aantal, dat als bepaling (van de) aannemers heeft. Hetzelfde geldt voor 50 procent van de aannemers heeft/hebben. 50 procent is de kern, van de aannemers de bepaling, met andere woorden: een enkelvoudige persoonsvorm is juist.
Vergelijk Dat slag mensen, Deze categorie combinaties, Dit genre detectives, Dat soort gevallen (Schrijfwijzer).
Veel taalgebruikers vatten een aantal echter op dezelfde manier op als een heleboel, dat als woordgroep een bijvoeglijke betekenis heeft gekregen en dus als ondergeschikt aan het zelfstandig naamwoord kan worden beschouwd. Om fouten te vermijden, is het daarom beter een aantal te vervangen door enkele. Bovendien kan 'een aantal' ook nul zijn!
Anders is het in de zin Een aantal van de systemen die/dat informatie krijgen/krijgt, dient/dienen te worden aangepast. In deze zin krijgen de systemen informatie, niet het aantal: die informatie krijgen is dus juist. Maar de aanpassingen gelden slechts een aantal, zodat de tweede persoonsvorm weer enkelvoud hoort te zijn.
De reizigers wordt/worden verzocht
De persoonsvorm komt in getal overeen met het onderwerp, niet het meewerkend voorwerp of andere zinsdelen. In zinnen waarin het eerste zinsdeel niet als meewerkend voorwerp maar als onderwerp wordt herkend, levert dat begrijpelijke fouten op. In de volgende voorbeelden staat de juiste persoonsvorm tussen haakjes.
Voorbeelden
1. De aanwezigen worden (wordt) verzocht niet te roken. (Iets wordt verzocht aan de aanwezigen.)
2. De atleet hangt (hangen) het verlies van zijn licentie en twee jaar schorsing boven het hoofd. (Licentieverlies en schorsing hangen hem boven het hoofd; de atleet hangt zelf niets op boven zijn hoofd.)
3. Die jongens mankeren (mankeert) niets. (Er mankeert niets aan die jongens.)
4. Dit bedrijf wacht (wachten) ontslagen. (Ontslagen wachten aan dit bedrijf.)
5. De verstarde structuren zijn (is) nieuw leven ingeblazen. (Nieuw leven is ingeblazen in de verstarde structuren.)
6. De partijleider zal (zullen) alle eerbewijzen worden onthouden. (Alle eerbewijzen zullen aan de partijleider worden onthouden.)
De VS wil/willen
Volledige namen van landen of instellingen krijgen een meervoudige persoonsvorm, afkortingen enkelvoud, evenals namen van bedrijven (Schrijfwijzer).
Voorbeelden
1. De Verenigde Naties hebben nagelaten een gezamenlijke resolutie uit te brengen.
2. De VS is van zins een aanval op Bagdad uit te voeren.
3. De NS heeft een nieuwe kortingkaart uitgebracht.
4. Hoogovens is drie gulden gestegen.
5. Vroom & Dreesmann opent een nieuw filiaal.